مضرات کاشت درختان در حیاط و باغ [انجیر، عرعر، اکالیپتوس، صنوبر،کاج،اقاقیا]

درخت‌ها همیشه به نفع باغ نیستند. بعضی‌ها ریشه‌شان زیر پی خانه می‌رود، بعضی خاک و آب را از همسایه‌هایشان می‌گیرند و بعضی هم آن‌قدر آب می‌خورند که درختان میوه‌ی کنارشان تشنه می‌مانند. این درخت‌ها «بد» نیستند؛ فقط جای کاشتشان حیاط کوچک یا باغ میوه نیست.

در این مقاله از مترسک شش درخت پرحاشیه را بررسی می‌کنیم: انجیر، اقاقیا، عرعر، صنوبر، کاج (و سرو) و اکالیپتوس. برای هرکدام می‌گوییم دقیقاً چه خطری دارد، کجا می‌شود کاشتش و اگر قبلاً کاشته‌اید چه باید کرد.

1 درخت انجیر:

انجیر (Ficus carica) به خاطر میوه‌ی تابستانی و سایه‌ی پهنش محبوب است و در بسیاری از مناطق ایران بدون دردسر رشد می‌کند. مشکل از ریشه‌اش شروع می‌شود: سطحی، پرشاخه و همیشه دنبال رطوبت. هر جا آب باشد، از درز لوله و زیر سنگ‌فرش هم می‌گذرد.

در یک باغ بزرگ با فضای کافی، انجیر یکی از کم‌دردسرترین درختان میوه است. مشکل وقتی جدی می‌شود که همان درخت در حیاط ۸۰ متری و چند قدمی دیوار و لوله‌ی فاضلاب کاشته شده باشد.

مضرات درخت انجیر در خانه:

این‌ها رایج‌ترین مضرات درخت انجیر در خانه هستند:

• لوله‌های فاضلاب و چاه: ریشه‌های نازک انجیر وارد درز لوله‌های قدیمی و اتصالات سست می‌شوند و با ضخیم‌شدن، آن‌ها را مسدود یا ترک‌دار می‌کنند.
• کف‌سازی و دیوار: ریشه‌های سطحی می‌توانند موزاییک و سنگ‌فرش را بلند کنند و به دیوارهای سبک فشار بیاورند. آسیب به پی ساختمان‌های محکم کمتر گزارش می‌شود، ولی ریسکش وجود دارد.
• شیره‌ی درخت: لاتکس سفیدرنگ انجیر پوست را تحریک می‌کند و اگر پوست زیر آفتاب باشد، می‌تواند سوختگی و تاول بزند.
• میوه‌ی افتاده: میوه‌های رسیده‌ی روی زمین، مگس سرکه و زنبور جذب می‌کنند.

انجیر کاشته‌اید؛ حالا چه کنید؟

لازم نیست درخت را قطع کنید. اول فاصله‌اش را با لوله و دیوار بسنجید. قاعده‌ی تقریبی این است که فاصله‌ی درخت از سازه دست‌کم برابر ارتفاع بالغ آن باشد، و بیشتر هم بهتر است. اگر این فاصله ممکن نیست، ریشه‌بند عمیق (ورق پلاستیکی ضخیم یا دیواره‌ی بتنی) بین درخت و سازه بگذارید یا انجیر را در گلدان یا کاشت‌گاه محدود نگه دارید.

موقع هرس، دستکش و لباس آستین‌بلند بپوشید و اگر شیره به پوستتان رسید، فوراً با آب بشویید و چند ساعت از آفتاب دور نگه دارید. بهترین زمان هرس معمولاً دوره‌ی خواب زمستانی است.

2 درخت اقاقیا:

اقاقیا (Robinia pseudoacacia) بومی آمریکای شمالی است و در ایران غیربومی به شمار می‌آید. درختی برگریز است که تا حدود ۲۵ متر بالا می‌رود. برگ‌هایش مرکب و شامل ۹ تا ۱۹ برگچه‌ی بیضی‌شکل است، شاخه‌های جوانش خار دارند و در اواسط بهار خوشه‌های آویزان و خوشبوی گل سفید (گاهی صورتی) می‌دهد. میوه‌اش نیامی لوبیایی‌شکل است.

معایب درخت اقاقیا، چرا نباید درخت اقاقیا در باغ بکاریم؟

اقاقیا در نگاه اول زیبا و خوش‌عطر است، اما معایب درخت اقاقیا در باغ میوه آن‌قدر هست که باغدارها معمولاً از کاشتش پرهیز می‌کنند. مشکل اصلی ریشه‌های پاجوش‌زا و رقابت شدید برای آب و فضاست.

• پاجوش و ریشه‌ی گسترده: از ریشه‌های افقی‌اش مدام نهال جدید می‌روید و پخش‌شدنش کنترل‌پذیر نیست. قطع تنه به‌تنهایی معمولاً پاجوش بیشتری تحریک می‌کند.
• خار و چوب شکننده: شاخه‌های جوان خار دارند و شاخه‌های بزرگ در باد و برف سنگین می‌شکنند.
• سمیت: پوست، برگ و دانه‌ی اقاقیا برای دام (به‌خصوص اسب) و کودکان سمی است. اگر حیوان یا بچه‌ی کوچک در باغ دارید، این را جدی بگیرید.
• شته و آفات: شته‌ها به‌راحتی روی اقاقیا جمع می‌شوند و از آنجا می‌توانند به درختان میوه‌ی نزدیک بروند.

دو نکته را هم باید روشن گفت، چون در بعضی منابع اشتباه تکرار می‌شود. اول، شهد اقاقیا برای زنبور عسل خطری ندارد؛ برعکس، عسل اقاقیا از شناخته‌شده‌ترین عسل‌هاست. دوم، اقاقیا از گیاهان تثبیت‌کننده‌ی نیتروژن است و خاک را فقیر نمی‌کند. به همین دلیل گاهی برای احیای زمین‌های فرسوده کاشته می‌شود. مشکلش پخش‌شدن و مزاحمت برای باغ است، نه ضعیف‌کردن خاک.

در حاشیه‌ی شهر یا زمین بایر، اقاقیا انتخاب قابل‌دفاعی است. در باغ میوه یا حیاط کوچک، نه.

3 درخت عرعر یا درخت بهشتی:

عرعر (Ailanthus altissima) درختی برگریز از تیره‌ی Simaroubaceae است، با ارتفاع معمولاً ۱۷ تا ۲۷ متر، و بومی چین و تایوان. در ایران آن را بیشتر در شهرها می‌بینیم و در بعضی مناطق شمال کشور هم خودرو شده است. رشدش بسیار سریع است (گفته می‌شود در ۲۵ سال به حدود ۱۵ متر می‌رسد) و عمرش نسبتاً کوتاه، معمولاً حدود پنجاه سال. به خاطر همین رشد و تکثیر سریع، در بسیاری از کشورها گونه‌ی مهاجم محسوب می‌شود و جای گیاهان بومی را می‌گیرد.

دلیل فراوانی‌اش در تهران روشن است: هوای آلوده را تحمل می‌کند و آب کمی می‌خواهد. هزینه‌اش را ریشه‌ها می‌پردازند که کف‌سازی را بالا می‌آورند.

فواید و مضرات درخت عرعر، چرا نباید درخت عر عر یا بهشتی در باغ و حیاط بکاریم؟

عرعر از گونه‌هایی است که هم طرفدار دارد و هم مخالف. در بخش فواید و مضرات درخت عرعر، ترازو برای باغ و حیاط به ضرر آن سنگین می‌شود.

فواید:

• رشد سریع و تحمل آلودگی هوا
• نیاز کم به آب
• تحمل خاک فقیر

مضرات:

• ریشه و پاجوش: ریشه‌هایش به کف‌سازی و لوله آسیب می‌زند و از ریشه‌ها پاجوش فراوان می‌روید.
• اثر آللوپاتیک: عرعر ماده‌ای به نام «آیلانتون» (ailanthone) تولید می‌کند که جوانه‌زنی و رشد بسیاری از گیاهان اطراف را مهار می‌کند.
• حساسیت: تماس با شیره‌ی درخت برای بعضی افراد تحریک پوستی می‌آورد و از گرده‌ی درخت نر هم حساسیت تنفسی گزارش شده است.
• پخش بذر: هر درخت ماده مقدار زیادی بذر بالدار تولید می‌کند و نهال‌ها همه‌جا سبز می‌شوند.
• چوب ضعیف: شاخه‌هایش در باد زود می‌شکنند.

اگر قبلاً عرعر کاشته‌اید، فقط قطع‌کردن کافی نیست؛ کنده و ریشه‌ها دوباره پاجوش می‌زنند. معمولاً باید پاجوش‌ها را چند سال پیاپی قطع کنید یا برای کنده‌ی تازه‌قطع‌شده از ماده‌ی مناسب (با مشورت کارشناس) استفاده کنید.

درخت عرعر را چطور بشناسیم؟

عرعر را با چند نشانه می‌شود از درختان هم‌قد خودش جدا کرد. برگ‌هایش مرکب و بلند است (گاهی نزدیک یک متر) و از ده‌ها برگچه‌ی نوک‌تیز ساخته شده؛ نزدیک پایه‌ی هر برگچه یک یا دو دندانه‌ی غده‌دار دیده می‌شود. اگر برگ را بمالید، بوی نامطبوعی می‌دهد. پوست تنه صاف و خاکستری با رگه‌های روشن است و بذرهایش به‌شکل خوشه‌های بالدار و قهوه‌ای‌مایل‌به‌قرمز از شاخه آویزان می‌شود. اگر نهال‌هایی با همین برگ‌ها دورتادور یک درخت بزرگ سبز شده، تقریباً مطمئن باشید عرعر است.

آیا درخت عر عر سمی است؟

جواب کوتاه: برای گیاهان اطراف، بله؛ برای آدم‌ها، بسته به نوع تماس. آیلانتون روی گیاهان دیگر سمی (phytotoxic) عمل می‌کند. برای انسان، تماس پوستی با شیره در بعضی افراد التهاب می‌آورد و خوردن بخش‌های درخت توصیه نمی‌شود. شدت اثر به فرد و میزان تماس بستگی دارد و برای قضاوت دقیق‌تر، منبع پزشکی یا گیاه‌پزشکی معتبر لازم است.

4 درخت صنوبر یا تبریزی:

صنوبر درختی بلند و سریع‌الرشد است که بیشتر برای تولید چوب و ساختن بادشکن دور باغ و مزرعه کاشته می‌شود. نوع ستونی آن، تبریزی (Populus nigra ‘Italica’)، همان درخت باریک و بلندی است که کنار جاده‌ها و باغ‌ها می‌بینیم.

صنوبر آب زیادی مصرف می‌کند و ریشه‌های سطحی و گسترده‌اش می‌توانند تا فاصله‌های زیاد از تنه (گاهی بیشتر از ارتفاع درخت) پخش شوند و به لوله، کف‌سازی و دیوار آسیب بزنند.

معایب کاشت درخت صنوبر (تبریزی):

معایب کاشت درخت صنوبر در باغ میوه کم نیست:

• مصرف بالای آب: صنوبر مثل یک پمپ عمل می‌کند و رطوبت خاک اطراف را می‌کشد. درختان میوه‌ی نزدیکش در تابستان زودتر تشنه می‌شوند.
• چوب سبک و شکننده: شاخه‌های درشتش در طوفان یا برف سنگین می‌شکنند و روی دیوار، سقف یا درخت‌های دیگر می‌افتند.
• ریشه‌های سطحی: کنار دیوار و لوله مشکل‌ساز است.

یک نکته که اغلب قاطی می‌شود: کرک پنبه‌ای بهاره از درخت‌های ماده‌ی بعضی گونه‌های صنوبر می‌آید. تبریزی ستونی معمولاً نر است و این کرک‌ها را تولید نمی‌کند. پس اگر در حیاط شما این پنبه‌ها پخش می‌شود، احتمالاً از صنوبر ماده‌ی دیگری است و تقصیر تبریزی نیست.

جایی که صنوبر واقعاً به کار می‌آید، حاشیه‌ی زمین‌های بزرگ است، با فاصله‌ی کافی از ساختمان و درختان میوه.

5 کاج:

کاج از مخروطیان همیشه‌سبز است و برگ‌هایش سوزنی، باریک و پوشیده از لایه‌ای مومی است که جلوی تبخیر آب را می‌گیرد. به همین دلیل چند سال روی شاخه می‌ماند و درخت هیچ‌وقت لخت نمی‌شود. شهرداری‌ها هم به همین دلیل، یعنی سبزی در تمام فصل‌ها، کاشتش را دوست دارند و در تهران و شهرهای بزرگ فراوان است.

مضرات درخت کاج:

مضرات درخت کاج برای باغ میوه بیشتر از جنس رقابت و سایه است تا سمیت.

• اسیدی‌شدن خاک: سوزن‌های ریخته‌شده pH سطح خاک را کمی پایین می‌آورند. این اثر موضعی و آهسته است. خاک بیشتر مناطق ایران آهکی و قلیایی است و این اسیدی‌شدن معمولاً چندان به چشم نمی‌آید. پس این‌که «هیچ گیاهی زیر کاج رشد نمی‌کند» درست نیست؛ مشکل بیشتر سایه و خشکی خاک است.
• سایه‌ی سنگین و لایه‌ی سوزن: نور کم می‌رسد و لایه‌ی ضخیم سوزن مانع جوانه‌زدن می‌شود.
• رقابت برای آب: کاج‌های بزرگ آب قابل‌توجهی مصرف می‌کنند و بعضی گونه‌ها ریشه‌ی سطحی دارند که پیاده‌رو را بالا می‌آورند.
• رزین و ریزش: رزین و مخروط‌های افتاده نگهداری حیاط را سخت می‌کنند.

آلرژی ناشی از گرده‌ی کاج در مقایسه با سرو ضعیف‌تر است، پس در بحث آلرژی بیشتر سراغ سرو بروید.

مضرات درخت سرو:

سرو (Cupressus) هم مثل کاج مخروطی و همیشه‌سبز است و در ایران جایگاه فرهنگی ویژه‌ای دارد، ولی در حیاط و باغ میوه مشکلاتی دارد:

• گرده‌ی آلرژی‌زا: گرده‌ی سرو از عوامل شناخته‌شده‌ی آلرژی فصلی در منطقه‌ی مدیترانه و مناطق مشابه است و اواخر زمستان تا بهار، افراد حساس را اذیت می‌کند.
• سایه‌ی سنگین: تاج انبوه سرو زیرش را تاریک می‌کند و درختان میوه‌ی کنارش کم‌بار می‌شوند.
• رقابت برای آب: سروهای بزرگ آب زیادی از خاک می‌گیرند.
• قابلیت اشتعال: برگ و رزین سرو در گرما به‌راحتی آتش می‌گیرد، پس نزدیک ساختمان و انبار سوخت جای مناسبی ندارد.

برای فضای سبز شهری و نمای رسمی، کاج و سرو انتخاب‌های خوبی هستند. برای باغ میوه یا حیاط کوچک، نه.

6 درخت اکالیپتوس:

اکالیپتوس از درختان بومی استرالیاست و چند دهه است که در ایران کاشته می‌شود. ارتفاعش به گونه بستگی دارد و از چند متر تا بیش از ۶۰ متر می‌رسد. برگ‌هایش غدد روغنی دارند (همان بوی تند و آشنا)، پوست تنه در بعضی گونه‌ها ورقه‌ورقه می‌ریزد و بسیاری از گونه‌هایش بعد از آتش‌سوزی دوباره جوانه می‌زنند.

استرالیا بخش بزرگی از جنگل‌هایش را همین درخت‌ها تشکیل می‌دهند؛ در آنجا جزئی از اکوسیستم‌اند. وقتی آن را به جایی با آب کم می‌آورید، داستان فرق می‌کند.

معایب درخت اکالیپتوس:

مهم‌ترین معایب درخت اکالیپتوس به آب مربوط است. اکالیپتوس سریع و بلند رشد می‌کند و برای این رشد آب زیادی از خاک می‌گیرد. ریشه‌هایش هم عمیق و هم گسترده‌اند. به همین دلیل در تاریخ بعضی کشورها برای خشک‌کردن باتلاق و زمین‌های پرآب کاشته شده است. حرف دقیق این است که می‌تواند رطوبت خاک اطراف را به‌شدت کم کند و سهم درختان کناری را بگیرد؛ این‌که ریشه‌اش «کیلومترها» برود، درست نیست.

• آب‌بری شدید: رطوبت خاک اطراف را پایین می‌آورد و برای درختان میوه‌ی نزدیک خطرناک است.
• ریزش شاخه، پوست و برگ: شاخه‌های بزرگ می‌توانند ناگهان بشکنند و برگ‌های روغنی به‌کندی تجزیه می‌شوند و روی خاک می‌مانند.
• اشتعال: روغن برگ‌ها آن را در تابستان‌های خشک پرخطر می‌کند.
• قارچ Cryptococcus: گونه‌های این قارچ در محیط اطراف اکالیپتوس (روی پوست و بقایای گیاهی) پیدا شده و می‌توانند بیماری ریوی و مننژیت ایجاد کنند. این بیماری نادر است و بیشتر افراد با ضعف سیستم ایمنی را درگیر می‌کند، پس دلیل ترسیدن از کاشتن یک درخت در حیاط نیست.

در مجموع، با وجود ظاهر جذاب، معایب درخت اکالیپتوس باعث می‌شود جایش در باغ میوه و حیاط کوچک نباشد و برای فضای باز بزرگ و جنگل‌کاری مناسب‌تر باشد.